UuDiem.comƯu Điểm
Đồ dùng nhà bếp

Cối giã tay hay máy xay thịt: làm giò chả, giã sả ớt ở nhà nên dùng cách nào

Cối giã tay cho kết cấu riêng và mùi gia vị thơm, máy xay thịt nhanh, đỡ sức với mẻ lớn. So từng việc trong bếp Việt, vệ sinh, an toàn lưỡi dao và cách chọn.

Rural courtyard kitchen in Ninh Binh, an older woman seen from behind pounding pork in a large stone mortar, an electric meat grinder resting on a table nearby

Cối giã tay hợp với lượng nhỏ và những món cần kết cấu riêng hay mùi thơm của gia vị dập nát như sả, ớt, tỏi, riềng, trong khi máy xay thịt hợp với mẻ lớn, việc lặp lại và người không còn sức giã lâu. Trong bếp Việt, hai thứ này thường sống chung: cối nhỏ cho gia vị hằng ngày, máy cho những hôm làm giò chả, chả cá, nhân bánh.

Bài so theo loại dụng cụ, không theo hãng: cơ chế khác nhau làm ra kết cấu khác nhau thế nào, món nào hợp với cách nào, hai kiểu máy xay thịt phổ biến, vệ sinh và an toàn lưỡi dao, rồi một bộ câu hỏi để bạn tự quyết. Những nhận xét về mùi vị là kinh nghiệm phổ biến của người nấu, mỗi nhà cảm nhận một khác.

Giã và xay khác nhau ở cách làm vỡ thớ

Giã là dùng chày nện và miết vào nguyên liệu trên lòng cối. Lực dập làm thớ thịt và vách tế bào của gia vị bị ép nát, dịch và tinh dầu tiết ra, rồi được miết trộn đều. Thịt giã thành khối dẻo, dính; sả, tỏi, ớt giã thành hỗn hợp vừa nát vừa còn sợi. Người giã điều chỉnh liên tục theo cảm giác tay: chỗ nào chưa nhuyễn thì giã thêm, thấy đủ thì dừng.

Máy xay cắt nhỏ bằng lưỡi dao quay rất nhanh, hoặc đẩy thịt qua một mặt lỗ có dao cắt phía trước. Lưỡi dao cắt thớ ra thành mảnh, không dập. Kết quả đều và nhanh, nhưng ma sát của lưỡi quay làm hỗn hợp nóng lên nếu xay lâu. Với thịt làm giò, nhiệt độ là chuyện quan trọng, vì thịt nóng lên dễ bị tách mỡ, kém dẻo.

Vì vậy nhiều người nấu nhận thấy giò giã tay có độ dai giòn riêng và chả có độ đàn hồi khác, còn gia vị giã có mùi thơm sâu hơn gia vị xay. Đây là nhận xét theo kinh nghiệm nghề bếp; với máy tốt và cách làm đúng, như giữ thịt thật lạnh và xay từng nhịp, khoảng cách này hẹp lại đáng kể.

Hai kiểu máy xay thịt hay gặp trong gia đình

Máy xay dạng cối có lưỡi dao. Một cối nhựa, thuỷ tinh hay inox, lưỡi dao nhiều tầng quay ở giữa. Cho thịt vào, đậy nắp, bấm. Máy nhỏ gọn, xay được cả hành tỏi, rau, đá bào nhỏ ở một số loại. Đây là loại phổ biến trong bếp gia đình và cũng là loại dùng làm giò chả tại nhà.

Máy xay đùn trục vít. Thịt được đưa vào phễu, trục xoắn đẩy thịt qua dao cắt và mặt sàng có lỗ, ra thành sợi thịt xay. Loại này cho thịt xay tơi, đều cỡ, hợp làm nhân, xúc xích, chả viên; muốn có giò lụa mịn thường phải xay lại hoặc dùng thêm máy dạng cối.

Khác biệt khi dùng. Máy dạng cối xay theo mẻ nhỏ, cần dừng vét thành cối; máy đùn chạy liên tục, mẻ lớn thuận hơn nhưng nhiều chi tiết phải tháo rửa.

Máy đa năng có cối xay thịt. Một số máy xay sinh tố có kèm cối xay thịt nhỏ. Cối này tiện cho lượng ít, nhưng động cơ và lưỡi được tính cho nhiều việc, xay thịt đặc lâu dễ nóng máy.

Việc nào hợp cối, việc nào hợp máy

Bảng dưới xếp theo những việc quen thuộc trong bếp Việt. Đánh giá là khuynh hướng chung theo kinh nghiệm người nấu.

Việc trong bếpCối giã tayMáy xay thịt
Giã sả ớt tỏi cho món ướp, nước chấmHợp, mùi thơm và kết cấu được nhiều người thíchĐược, nhanh hơn; lượng quá ít khó xay
Làm giò lụa, chả quế số lượng ítHợp nếu có sức và thời gianHợp, cần thịt lạnh và xay theo nhịp
Làm chả cá, chả mựcGiã cho độ dai, tốn sứcNhanh, nhiều nhà xay rồi quết thêm bằng tay
Thịt xay làm nhân, chả viên số lượng lớnRất tốn sứcHợp, nhất là máy đùn
Giã muối vừng, lạcHợp, dễ kiểm soát độ vỡDễ xay quá tay thành bột dầu
Nghiền tiêu, hạt khôHợp với cối nhỏCần cối riêng cho đồ khô
Người lớn tuổi, đau cổ tayKhó duy trìĐỡ sức hơn nhiều

Có thể thấy cối và máy chia việc theo lượng và theo độ cần kiểm soát. Lượng ít, cần dừng đúng lúc thì cối có lợi thế; lượng nhiều, việc lặp đi lặp lại thì máy thắng.

Chọn cối: đá, gỗ hay gốm

Cối đá. Nặng, đứng vững, lòng cối nhám giúp nguyên liệu không trượt, hợp giã gia vị và giã thịt. Cối đá mới thường cần rửa và giã thử vài lượt bằng gạo hay muối để bỏ bụi đá. Kiểm tra lòng cối không nứt, không có lỗ rỗ sâu giữ bẩn.

Cối gỗ. Nhẹ, êm, ít tiếng ồn, nhưng gỗ thấm nước và mùi, khó làm sạch mùi mắm, mùi tỏi; cần phơi khô sau khi rửa để tránh mốc. Hợp với giã đồ khô như vừng, lạc.

Cối gốm, sứ. Lòng nhẵn, dễ rửa, không ám mùi, nhưng dễ trượt với nguyên liệu ướt và dễ mẻ vỡ khi giã mạnh. Hợp với lượng nhỏ, nghiền tiêu, giã tỏi ớt pha nước chấm.

Kích thước. Cối quá nhỏ làm gia vị văng ra ngoài; cối lớn quá nặng khó cất. Bếp gia đình thường dùng một cối nhỏ cho gia vị hằng ngày và một cối lớn cho những dịp làm giò chả.

An toàn và vệ sinh với máy xay thịt

Lưỡi dao máy xay rất sắc và quay mạnh. Phần lớn tai nạn xảy ra khi tháo lắp và vệ sinh chứ không phải khi máy đang chạy:

  • Rút phích điện trước khi mở nắp, lắp hay tháo lưỡi, vét thịt bám trong cối.
  • Cầm lưỡi dao ở phần trục, không cầm vào cánh dao; rửa bằng bàn chải cán dài, không dùng tay trần chà quanh lưỡi.
  • Với máy đùn, dùng que ấn đi kèm để đẩy thịt xuống phễu, tuyệt đối không dùng ngón tay.
  • Không xay xương cứng, sụn lớn nếu sách hướng dẫn không cho phép; dễ mẻ lưỡi và cháy động cơ.
  • Xay theo nhịp ngắn, nghỉ máy khi thân máy nóng, đúng thời gian chạy tối đa của nhà sản xuất.
  • Rửa sạch cối, lưỡi, gioăng ngay sau khi xay thịt sống; mỡ và thịt vụn để lâu là chỗ vi khuẩn phát triển.
  • Dùng cối riêng cho thịt sống và cho đồ ăn chín, hoặc rửa thật kỹ giữa hai việc.

Với cối giã tay, an toàn nằm ở việc đặt cối trên nền chắc, có khăn lót chống trượt, và giữ tay kia xa đường chày. Cối đá rơi xuống chân là chấn thương không nhẹ.

Chi phí sở hữu, độ bền và chỗ cất nói tương đối

Cối giã là món mua một lần dùng rất lâu. Cối đá tốt có thể theo một gia đình nhiều năm, chỉ hỏng khi rơi vỡ hay nứt. Chày gỗ mòn dần thì thay chày, không cần thay cối. Chi phí thật của cối nằm ở sức người: mỗi mẻ giò giã tay là nhiều giờ làm việc nặng, và không phải ai trong nhà cũng làm được.

Máy xay thịt tốn tiền mua hơn và có đồ hao mòn. Lưỡi dao cùn dần, xay chậm và làm thịt nóng nhanh hơn; cối nhựa trầy xước, ám mùi theo thời gian; gioăng chỗ nắp và đế có thể nứt. Trước khi mua nên hỏi chỗ bán xem lưỡi, cối, gioăng có bán rời không, và bảo hành động cơ ra sao. Máy đùn trục vít nhiều chi tiết kim loại, nếu rửa xong không lau khô có thể bị gỉ ở mặt sàng.

Chỗ cất cũng nên tính. Cối đá lớn nặng, thường để cố định dưới gầm bếp; máy xay dạng cối gọn hơn, cất được trong tủ; máy đùn cồng kềnh, nhiều phụ kiện, dễ thất lạc lưỡi và mặt sàng nếu không có hộp riêng. Nhà bếp nhỏ ở chung cư thường hợp với máy dạng cối và một cối gốm hoặc cối đá nhỏ hơn là bộ đồ nghề đầy đủ.

Giữ thịt lạnh khi xay: điểm quyết định chất lượng giò chả làm bằng máy

Người làm giò bằng máy thường nói chuyện giữ lạnh nhiều hơn chuyện công suất. Khi lưỡi dao quay lâu, ma sát làm thịt ấm dần lên. Thịt ấm thì mỡ dễ chảy, protein kém liên kết, giò dễ bị bở hoặc rỗ. Cách làm phổ biến là cắt thịt thành miếng nhỏ, để ngăn đá cho se mặt trước khi xay, làm lạnh cả cối và lưỡi, chia thành nhiều mẻ nhỏ thay vì nhồi đầy cối một lần.

Một số người cho thêm đá viên hoặc nước đá vào lúc xay để giữ nhiệt độ thấp. Lượng đá, lượng nước mắm, bột năng nếu có là công thức riêng của từng nhà; bài này không đưa công thức cố định mà chỉ nhắc nguyên tắc: thịt lạnh, xay nhịp ngắn, kiểm tra thường xuyên.

Cối giã tay cũng có câu chuyện nhiệt riêng. Trong nghề làm giò truyền thống, người ta chuộng thịt nạc còn tươi và giã nhanh tay. Ở nhà với lượng nhỏ, phần quan trọng nhất vẫn là thịt tươi, sạch, sơ chế gọn và làm ngay, không để thịt nằm lâu ở nhiệt độ phòng.

Tự kiểm trước khi chọn: năm câu hỏi

Trả lời các câu dưới đây theo đúng thói quen nấu của nhà bạn:

  1. Bạn giã gia vị hằng ngày hay chỉ thỉnh thoảng? Hằng ngày thì một cối nhỏ dễ rửa là món nên có, dù đã có máy.
  2. Nhà có làm giò chả, chả cá, nhân bánh thường xuyên không, mỗi lần bao nhiêu? Mẻ lớn và đều đặn thì máy xay thịt đáng mua.
  3. Người hay nấu có còn sức giã lâu không, có đau cổ tay hay vai không?
  4. Bếp có chỗ cất cối nặng và chỗ đặt máy không, có ổ cắm gần chỗ sơ chế không?
  5. Ai sẽ là người rửa lưỡi dao và các chi tiết máy sau mỗi lần xay?

Ví dụ giả định: một gia đình ba thế hệ, bà làm giò chả dịp Tết và giỗ, mỗi lần vài cân thịt, ngày thường chỉ giã sả ớt. Một máy xay dạng cối dung tích vừa phải cho dịp lớn, cộng với chiếc cối đá nhỏ cho gia vị hằng ngày, là cách chia việc hợp lý hơn việc mua một máy thật lớn hay giã tay cả mẻ.

Câu hỏi thường gặp

Giò làm bằng máy xay có ngon bằng giò giã tay không?

Nhiều người nấu thấy giò giã tay có độ dai giòn riêng, nhưng giò xay bằng máy vẫn có thể ngon nếu thịt tươi, giữ thật lạnh khi xay và xay theo nhịp ngắn. Khác biệt phụ thuộc cách làm nhiều hơn là chỉ phụ thuộc dụng cụ.

Máy xay sinh tố có dùng xay thịt được không?

Một số máy có kèm cối xay thịt riêng thì dùng được với lượng nhỏ. Cối sinh tố thông thường không được thiết kế cho thịt đặc, dễ nóng máy và khó vệ sinh. Hãy xem sách hướng dẫn của máy trước khi thử.

Cối đá mới mua cần làm gì trước khi dùng?

Rửa sạch bằng nước, chà bằng bàn chải cứng, sau đó giã thử vài lượt gạo hoặc muối hạt rồi bỏ đi để lấy hết bụi đá. Kiểm tra lòng cối không có vết nứt hay lỗ rỗ sâu giữ bẩn.

Cối gỗ bị ám mùi tỏi, mắm thì xử lý thế nào?

Rửa ngay sau khi dùng, chà bằng muối hạt hoặc chanh rồi tráng sạch, phơi nơi thoáng cho thật khô. Gỗ đã thấm mùi lâu ngày khó hết hẳn, nên nhiều nhà dành riêng cối gỗ cho đồ khô và dùng cối đá, cối gốm cho đồ ướt.

Rửa lưỡi dao máy xay thịt thế nào để không đứt tay?

Rút điện trước, tháo lưỡi bằng cách cầm phần trục, ngâm vào nước ấm có xà phòng rồi chà bằng bàn chải cán dài. Không dùng miếng rửa bát và tay trần chà quanh cánh dao, và để lưỡi khô ở chỗ riêng.

Có nên xay thịt sống và đồ chín chung một cối không?

Không nên dùng chung khi chưa rửa kỹ. Thịt sống có thể mang vi khuẩn sang đồ ăn chín. Tốt nhất là có cối riêng hoặc rửa sạch bằng nước nóng và xà phòng giữa hai lần dùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138