Ghi chép tay buộc bạn phải chọn lọc và diễn đạt lại vì tay không theo kịp lời nói, nên thường có lợi cho việc hiểu và nhớ; gõ trên máy tính nhanh hơn, dễ sửa, dễ tìm lại và chia sẻ, nhưng dễ biến thành chép nguyên văn và dễ bị kéo sang việc khác trên cùng màn hình. Máy tính bảng có bút nằm ở giữa, lấy được một phần ưu điểm của cả hai.
Bài này so ba cách ghi chép theo loại công cụ, không nhắc thương hiệu hay ứng dụng cụ thể: cơ chế khác nhau ra sao, mỗi cách mạnh ở tình huống nào, nghiên cứu nói gì và còn tranh luận chỗ nào, rồi gợi ý cách chọn cho học trên lớp, học trực tuyến và họp ở chỗ làm.
Khác nhau ở cách bộ não xử lý, không chỉ ở công cụ
Người nói thường nói nhanh hơn tốc độ viết tay nhiều lần. Khi ghi tay, bạn không thể chép hết, nên buộc phải nghe, chọn ý chính và viết lại bằng lời của mình. Chính bước chọn lọc và diễn đạt lại này là một phần của việc học: bạn xử lý thông tin ngay lúc nghe, không chỉ chuyển nó từ tai sang giấy.
Khi gõ máy, tốc độ của bạn gần với tốc độ nói hơn. Lợi thế là ghi được nhiều, ít sót chi tiết, nhất là số liệu, tên riêng, trích dẫn. Rủi ro là ghi theo lối chép lại gần như nguyên văn, tay gõ mà đầu không xử lý, đến lúc đọc lại thì có đủ chữ nhưng không nhớ bài nói gì.
Khác biệt thứ hai là môi trường xung quanh việc ghi. Cuốn sổ giấy không có thông báo, không có tab khác. Máy tính và máy tính bảng thì có, và chỉ một lần liếc sang tin nhắn là mất mạch bài giảng. Nhiều người không thấy mình bị phân tán cho tới khi đọc lại ghi chép và thấy những khoảng trống giữa chừng.
Khác biệt thứ ba là hình dạng của trang ghi. Trên giấy, bạn đặt chữ ở bất cứ đâu: ghi chú bên lề, khoanh tròn, nối mũi tên giữa hai ý ở hai đầu trang. Trên máy, chữ đi theo dòng, gọn và đều nhưng khó thể hiện quan hệ giữa các ý. Người học bằng hình ảnh thường thấy trang giấy dễ nhớ hơn, người học bằng danh sách lại thấy bản gõ dễ đọc hơn.
Ba cách ghi chép đặt cạnh nhau
Các ô dưới đây là xu hướng chung khi dùng đúng cách. Thói quen của từng người có thể làm thay đổi đáng kể từng hàng.
| Tiêu chí | Ghi tay trên giấy | Gõ trên máy tính | Viết bút trên máy tính bảng |
|---|---|---|---|
| Tốc độ ghi | Chậm nhất | Nhanh nhất | Gần ghi tay |
| Buộc chọn lọc ý | Cao | Thấp nếu không tự giữ | Cao |
| Vẽ sơ đồ, công thức | Dễ, tự do | Khó, chậm | Dễ |
| Tìm lại, sắp xếp | Khó khi nhiều sổ | Rất dễ, tìm theo chữ | Khá dễ, tuỳ ứng dụng |
| Chia sẻ, sao lưu | Phải chụp hoặc chép lại | Dễ | Dễ |
| Phân tán chú ý | Ít | Nhiều nếu không tắt thông báo | Vừa |
| Phụ thuộc pin, thiết bị | Không | Có | Có |
Nếu môn học có nhiều hình vẽ, mũi tên, công thức, cột ghi tay và viết bút gần như thắng hẳn. Nếu buổi họp dày chi tiết cần chuyển cho người khác ngay sau đó, cột gõ máy có lợi rõ.
Nghiên cứu nói gì, và còn tranh luận ở đâu
Một nghiên cứu hay được nhắc là của Mueller và Oppenheimer, công bố năm 2014, so sánh sinh viên ghi tay và ghi bằng máy tính xách tay khi xem bài giảng. Nhóm gõ máy ghi được nhiều chữ hơn và có xu hướng chép nguyên văn nhiều hơn; ở các câu hỏi đòi hiểu khái niệm, nhóm ghi tay làm tốt hơn trong điều kiện của nghiên cứu đó.
Tuy nhiên, các nghiên cứu lặp lại sau này cho kết quả không đồng nhất: có nghiên cứu thấy khác biệt nhỏ hơn hoặc không rõ ràng. Cách đọc thận trọng là ghi tay không có phép màu gì, lợi thế của nó chủ yếu đến từ việc buộc người ghi phải chọn lọc và diễn đạt lại. Người gõ máy mà vẫn chủ động tóm ý bằng lời của mình có thể thu được phần lớn lợi ích đó.
Một điểm ít tranh cãi hơn là việc làm nhiều việc cùng lúc trên máy tính trong giờ học, như mở mạng xã hội hay tin nhắn, thường làm giảm khả năng theo bài. Điều này đúng với cả người ngồi gần nhìn thấy màn hình của bạn. Vì vậy câu hỏi thực tế không chỉ là “ghi bằng gì” mà còn là “thiết bị đó có kéo mình đi chỗ khác không”.
Mỗi cách mạnh nhất ở tình huống nào
Ghi tay: học môn nhiều khái niệm, công thức, sơ đồ. Toán, lý, hoá, kinh tế học có đồ thị, sinh học có hình vẽ: tay vẽ nhanh hơn mọi phím tắt. Ghi tay cũng hợp khi bạn cần hiểu sâu một bài giảng hơn là lưu đủ chi tiết.
Gõ máy: họp, phỏng vấn, buổi nhiều số liệu cần chuyển đi ngay. Biên bản họp, ghi chú buổi làm việc với khách, danh sách việc sau họp: gõ máy cho phép chỉnh sửa, gửi cho cả nhóm và tìm lại sau nhiều tháng. Nhớ hỏi trước nếu bạn định ghi âm hay ghi nguyên văn lời người khác.
Gõ máy: người viết tay chậm hoặc khó khăn khi viết. Với người có khó khăn về vận động tay hay chữ viết, gõ máy là công cụ hỗ trợ chính đáng, không phải lựa chọn kém hơn.
Máy tính bảng có bút: muốn vừa vẽ tự do vừa sắp xếp gọn. Hợp với người học nhiều môn có hình vẽ nhưng cũng cần tìm lại và mang theo gọn nhẹ. Đổi lại là chi phí thiết bị cao hơn sổ giấy nhiều, và vẫn có thông báo, ứng dụng khác chờ sẵn.
Học trực tuyến: ghi tay trên giấy cạnh màn hình. Khi bài giảng đã chiếm màn hình, ghi tay ra giấy giúp tách việc nghe và việc ghi, đỡ phải chuyển cửa sổ qua lại. Bài giảng có bản ghi thì bạn ghi thêm mốc thời gian cạnh ý quan trọng để sau này tua đúng chỗ.
Đọc tài liệu dài, sách chuyên ngành: ghi kiểu nào cũng được, miễn tóm ý. Khi đọc, tốc độ do bạn quyết định nên không có áp lực theo kịp lời nói. Ở đây, khác biệt giữa ghi tay và gõ máy nhỏ hơn nhiều; điều quyết định là bạn có viết lại ý bằng lời của mình sau mỗi phần hay chỉ đánh dấu và chép trích đoạn.
Cách ghi chép cho hiệu quả, dù dùng công cụ nào
Công cụ chỉ là một nửa. Nửa còn lại là cách ghi, và những bước dưới đây dùng được cho cả giấy lẫn máy:
- Tắt thông báo hoặc đặt điện thoại ra xa trước khi bắt đầu, kể cả khi ghi tay.
- Ghi ý chính bằng lời của mình, chỉ chép nguyên văn với định nghĩa, công thức, số liệu cần chính xác.
- Chừa khoảng trống hoặc một cột bên để sau này thêm câu hỏi và tóm tắt.
- Dùng ký hiệu, viết tắt nhất quán của riêng mình, ghi chú giải ở trang đầu.
- Trong vòng một ngày, đọc lại và viết vài dòng tóm tắt cuối trang mà không nhìn bài.
- Nếu ghi tay mà cần lưu lâu, chụp lại hoặc chép phần quan trọng vào máy theo chủ đề.
- Nếu gõ máy, đặt tên tệp, thư mục theo môn và ngày để tìm lại được.
Bước thứ năm là bước người ta hay bỏ nhất và cũng là bước biến một trang ghi chép thành thứ thật sự nằm lại trong đầu. Nó mất ít phút nhưng đáng hơn việc ghi thêm vài trang.
Kết hợp hai cách: một quy trình cho người vừa học vừa làm
Nhiều người không cần chọn hẳn một bên. Một quy trình hay dùng là ghi tay lúc nghe, gõ máy lúc tổng hợp. Trong buổi học hay buổi họp, bạn ghi tay những ý chính, sơ đồ, câu hỏi bật ra trong đầu. Cuối ngày, bạn mở máy, gõ lại phần tóm tắt theo chủ đề, gắn vào thư mục của môn học hay dự án. Lần gõ lại này vừa là một lần ôn, vừa tạo ra bản lưu dễ tìm.
Chiều ngược lại cũng dùng được với buổi dày chi tiết: gõ nhanh trong lúc nghe để không sót số liệu, rồi sau đó ghi tay một trang tóm tắt bằng sơ đồ hoặc vài dòng ngắn, như tự giảng lại cho mình. Trang ghi tay này thường là thứ bạn mở ra khi ôn, còn bản gõ dài để tra khi cần chi tiết.
Điều kiện để quy trình kết hợp chạy được là có giờ cố định cho bước tổng hợp, chẳng hạn mười lăm phút trước khi tắt máy mỗi ngày. Không có giờ cố định thì sổ tay và tệp ghi chú sẽ dồn lên, đến cuối kỳ hay cuối dự án thành một đống khó dùng. Người mới bắt đầu nên thử với một môn hoặc một dự án trước, thấy hợp rồi mới mở rộng.
Chi phí, độ bền và những thứ hay bị bỏ qua
Ngoài chuyện học, vài khía cạnh thực tế cũng đáng đưa vào bàn cân:
- Sổ giấy và bút rẻ khi mua, không hỏng vì rơi, không cần sạc; nhưng tích lại nhiều năm thì chiếm chỗ, dễ ẩm mốc vào mùa nồm, và mất là mất hẳn.
- Máy tính đã có sẵn thì gõ ghi chú gần như không tốn thêm; nhưng mang máy vào lớp hay vào họp chỉ để ghi thì nặng hơn một cuốn sổ, và hết pin giữa buổi là chuyện thường gặp.
- Máy tính bảng có bút thường đắt hơn khi mua so với sổ giấy rất nhiều, cộng thêm bút, miếng dán màn hình; ghi chú cần sao lưu định kỳ để không mất khi máy hỏng.
- Ghi chú trên máy dễ bị lộ nếu dùng máy chung hoặc đồng bộ lên tài khoản không bảo vệ kỹ; ghi chú họp có thông tin nội bộ nên để đúng nơi công ty cho phép.
- Một số kỳ thi, lớp học hoặc phòng họp không cho dùng thiết bị điện tử; luyện ghi tay vẫn là kỹ năng nên giữ.
Không cách nào rẻ nhất ở mọi mặt. Cách hợp lý với nhiều người là giữ sổ giấy cho học và nghĩ, dùng máy cho những gì cần lưu lâu và chia sẻ.
Câu hỏi thường gặp
Ghi chép tay có thật sự giúp nhớ lâu hơn gõ máy không?
Một số nghiên cứu cho thấy ghi tay có lợi cho việc hiểu khái niệm, nhưng kết quả các nghiên cứu lặp lại không đồng nhất. Lợi thế chủ yếu đến từ việc ghi tay buộc bạn chọn lọc và diễn đạt lại. Nếu gõ máy mà vẫn tóm ý bằng lời của mình, khác biệt có thể nhỏ.
Có nên cho học sinh dùng máy tính bảng để ghi bài không?
Tuỳ lứa tuổi, môn học và quy định của trường. Máy tính bảng tiện cho môn có hình vẽ nhưng cũng mang theo trò chơi, mạng xã hội và thông báo. Nếu dùng, nên khoá các ứng dụng không liên quan trong giờ học và vẫn cho con luyện viết tay đều đặn.
Ghi biên bản họp nên gõ hay ghi tay?
Biên bản cần gửi cho nhiều người và lưu lâu thì gõ máy tiện hơn. Nếu bạn là người chủ trì cần tập trung điều hành, có thể ghi tay vài ý chính rồi nhờ một người khác gõ biên bản. Thông tin nội bộ nên lưu đúng nơi công ty quy định.
Ghi tay rồi có nên chép lại vào máy không?
Không cần chép lại toàn bộ. Chụp lại các trang và chỉ gõ phần tóm tắt, phần quan trọng sẽ cần tra cứu lại là đủ. Việc tóm tắt lại cũng là một lần ôn, nên không hẳn là mất thời gian.
Gõ máy nhanh nhưng hay chép nguyên văn, sửa thế nào?
Thử đặt quy tắc chỉ gõ một câu cho mỗi ý chính, dùng gạch đầu dòng ngắn thay vì câu dài, và chừa phần tóm tắt cuối buổi. Một số người cố ý gõ chậm lại, chỉ ghi khi người nói kết thúc một ý, để buộc mình phải chọn lọc.
Ghi chép bằng giọng nói hoặc ghi âm có thay được ghi chép không?
Ghi âm giữ được đầy đủ lời nói nhưng nghe lại tốn đúng bằng thời lượng buổi học, và không thay được việc xử lý thông tin lúc nghe. Nếu ghi âm, hãy xin phép người nói và vẫn ghi lại các ý chính kèm mốc thời gian để tìm nhanh.