So sánh hai sản phẩm cho đúng bắt đầu từ việc bạn sẽ dùng nó thế nào, không bắt đầu từ bảng thông số người bán đưa ra. Một chiếc máy có nhiều chế độ hơn, công suất cao hơn chỉ hơn khi những thứ đó trùng với việc nhà bạn làm hằng ngày. Nếu không trùng, bạn đang trả tiền cho phần mình sẽ không bao giờ bấm tới.
Bài này hướng dẫn lập một bảng ưu nhược theo nhu cầu, dùng được cho gần như mọi món: đồ bếp, điện máy, xe, nội thất, cả dịch vụ. Cách làm gồm bốn phần: ghi lại cách dùng thật, chia tiêu chí thành ba nhóm, loại trước rồi mới chấm, và xử lý trường hợp hai lựa chọn ngang nhau. Ví dụ trong bài đều là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ.
Vì sao so theo bảng thông số của người bán dễ chọn nhầm
Bảng thông số được viết để làm nổi những điểm sản phẩm mạnh. Người bán chọn hàng nào đưa lên trên, đơn vị nào để ghi, và con số nào được in to. Khi bạn đặt hai bảng như vậy cạnh nhau, bạn đang so hai bài giới thiệu, không phải so hai món đồ trong căn bếp hay phòng khách của mình. Những hàng mà cả hai cùng không nhắc tới, như tiếng ồn lúc chạy đêm hay độ khó khi tháo ra rửa, lại thường là thứ quyết định bạn có dùng món đó lâu dài hay không.
Lý do thứ hai là hiệu ứng "nhiều hơn thì tốt hơn". Đứng trước hai cột số, mắt người tự động thích cột có số lớn: nhiều lít hơn, nhiều chế độ hơn, nhiều oát hơn. Nhưng một nồi chiên dung tích lớn với gia đình hai người nghĩa là tốn chỗ trên bàn bếp và lâu nóng hơn; một máy giặt nhiều chương trình mà cả nhà chỉ dùng hai chương trình quen thì phần còn lại là tiền bỏ không.
Lý do thứ ba là so sánh bắt đầu quá muộn. Nhiều người chỉ bắt đầu so khi đã đứng ở cửa hàng hoặc đã mở trang bán hàng, nghĩa là đã ở trong khung mà người bán dựng sẵn. Bảng theo nhu cầu đảo ngược thứ tự đó: bạn viết tiêu chí của mình trước, ở nhà, khi chưa nhìn thấy sản phẩm nào, rồi mới đem các lựa chọn vào khớp với tiêu chí.
Bước một: ghi lại cách bạn sẽ dùng thật trong một tuần
Trước khi ghi tên bất kỳ lựa chọn nào, dành vài ngày quan sát chính nhà mình. Nếu đang thay món cũ, đây là giai đoạn có nhiều thông tin nhất, vì món cũ đang cho bạn biết nó hỏng ở đâu.
- Ghi ai sẽ dùng: một người hay cả nhà, có người lớn tuổi, trẻ nhỏ, người thuận tay trái, người không quen thao tác trên màn hình cảm ứng hay không.
- Ghi tần suất và thời lượng: mỗi ngày mấy lần, mỗi lần bao lâu, có dồn vào cuối tuần không. Một món dùng mỗi ngày cần tiêu chí khác hẳn một món chỉ lấy ra dịp lễ.
- Ghi chỗ đặt và điều kiện: diện tích, ổ điện gần nhất, có ẩm, có nắng chiếu, có gần phòng ngủ không. Đo bằng thước, đừng ước bằng mắt.
- Ghi những lần món cũ làm bạn bực: khó vệ sinh, ồn, nóng, nặng, hay kẹt, phải chờ lâu. Đây thường là tiêu chí quan trọng nhất mà không ai bán hàng hỏi tới.
- Ghi việc bạn muốn làm mà món cũ không làm được, và tự hỏi thật lòng: trong tháng qua có bao nhiêu lần thật sự cần việc đó.
- Ghi giới hạn cứng: khoản tiền tối đa sẵn sàng chi, thời điểm cần có hàng, có cần thợ lắp không.
Cuối tuần, bạn có một trang ghi chép không nhắc tên sản phẩm nào. Trang đó chính là đề bài; các lựa chọn trên thị trường chỉ là những cách giải khác nhau cho đề bài ấy.
Bước hai: chia tiêu chí thành ba nhóm
Tiêu chí bắt buộc. Là điều kiện mà thiếu một cái là loại ngay, dù các mặt khác tốt đến đâu. Ví dụ: phải vừa hốc tủ rộng bao nhiêu phân, phải chạy được trên ổ điện sẵn có mà không kéo dây mới, phải đủ an toàn khi nhà có trẻ nhỏ. Nhóm này nên ngắn, thường ba đến năm dòng. Nếu bạn viết ra mười dòng bắt buộc, nhiều khả năng một nửa trong đó thực ra là "nên có".
Tiêu chí nên có. Là những điểm làm cuộc sống dễ hơn, có thì tốt, thiếu vẫn sống được: dễ tháo rửa, chạy êm, có hẹn giờ, nhẹ để mang đi. Nhóm này là nơi bạn so hai lựa chọn với nhau sau khi cả hai đã qua vòng bắt buộc.
Thứ chỉ để khoe. Là những tính năng nghe hay khi đọc nhưng không xuất hiện trong trang ghi chép một tuần của bạn: điều khiển qua điện thoại khi bạn luôn ở cạnh máy, hai mươi chương trình nấu khi nhà bạn chỉ chiên và nướng. Ghi chúng ra riêng để nhận diện, rồi cố ý không cộng điểm cho chúng.
Một tiêu chí chỉ thuộc một nhóm. Nếu bạn phân vân một điểm nằm ở nhóm nào, hỏi: nếu hai lựa chọn giống hệt nhau ở mọi mặt, chỉ khác điểm này, mình có sẵn sàng trả thêm không, và trả thêm nhiều hay ít. Câu trả lời cho biết nó nặng tới đâu.
Bảng mẫu: so hai lựa chọn theo nhu cầu, không theo thông số
Ví dụ giả định: một gia đình bốn người ở chung cư tại Đà Nẵng, có một con mèo, đang phân vân giữa máy hút bụi cầm tay và robot hút bụi. Cột "mức cần" lấy từ trang ghi chép một tuần, không lấy từ quảng cáo.
| Tiêu chí | Nhóm | Mức cần của nhà này | Máy cầm tay | Robot |
|---|---|---|---|---|
| Hút được lông mèo dưới gầm sofa thấp | Bắt buộc | Gầm cao khoảng một gang tay | Đạt nếu có đầu hút dẹt | Phải đo chiều cao thân máy |
| Dọn được bậc cửa ban công | Bắt buộc | Có một bậc nhỏ | Đạt | Thường kém, phải xem giới hạn vượt bậc |
| Ít công sức mỗi ngày | Nên có | Hai người đi làm cả ngày | Kém hơn | Hơn |
| Tiếng ồn khi có trẻ ngủ trưa | Nên có | Chạy lúc vắng nhà được | Ngang | Hơn vì hẹn giờ được |
| Hút cả trên giường, rèm, ghế xe | Nên có | Có nhu cầu hằng tuần | Hơn | Không làm được |
| Điều khiển bằng điện thoại | Để khoe | Không thấy trong ghi chép | Không tính | Không tính |
Đọc bảng này, gia đình nhận ra robot vướng một tiêu chí bắt buộc (bậc cửa) nhưng lại thắng ở tiêu chí "ít công sức" họ coi trọng. Lúc đó câu hỏi đổi thành: có cách xử lý bậc cửa không, hay nhà cần cả hai. Đó là câu hỏi đúng, thay vì câu "cái nào mạnh hơn".
Bước ba: loại trước, chấm sau, cân nhắc sau cùng
Thứ tự xử lý bảng quan trọng hơn cách chấm. Đầu tiên chỉ đọc nhóm bắt buộc, lựa chọn nào trượt một dòng là gạch khỏi danh sách, không cho điểm bù từ chỗ khác. Đây là chỗ nhiều người phạm luật của chính mình: thấy một món đẹp, giảm giá sâu, liền tự nói rằng hốc tủ thiếu hai phân cũng không sao. Nếu tiêu chí đó thật sự có thể châm chước, nó đã không nằm ở nhóm bắt buộc.
Với những lựa chọn còn lại, chấm nhóm nên có bằng ba mức đơn giản: hơn, ngang, kém. Thang mười điểm cho cảm giác chính xác nhưng thực ra bạn không phân biệt được sáu điểm với bảy điểm cho độ êm của một chiếc máy chưa từng nghe tiếng. Ba mức buộc bạn chỉ ghi nhận khác biệt rõ ràng. Nếu muốn, đánh dấu hai hoặc ba tiêu chí nặng nhất để chúng được đếm gấp đôi; đừng gán trọng số lẻ cho từng dòng.
Bước cân nhắc cuối cùng mới đưa tiền vào. Khi đã biết lựa chọn nào hơn ở những điểm mình cần, câu hỏi chỉ còn là phần hơn đó đáng bao nhiêu với bạn. Đặt tiền ở cuối giúp tránh việc giá rẻ hoặc giá khuyến mãi kéo lệch cả bảng ngay từ đầu. Cách tính tiền cho đủ, gồm cả chi phí sau khi mua, có bài riêng về tổng chi phí sở hữu trong cùng danh mục.
Những ô người mua hay bỏ trống trong bảng so sánh
Sau khi lập bảng, rà lại một lượt xem đã có những dòng dưới đây chưa. Chúng hiếm khi xuất hiện trong quảng cáo nhưng hay là lý do món đồ bị cất vào kho sau vài tháng.
- Vệ sinh và bảo dưỡng: bao lâu phải rửa, tháo ra có dễ không, linh kiện nào phải thay định kỳ và có dễ mua không.
- Tiếng ồn và nhiệt: món đồ chạy ở đâu, lúc nào, có ai ngủ hay làm việc gần đó không.
- Người dùng yếu nhất trong nhà: người lớn tuổi, trẻ nhỏ, người không quen công nghệ có tự dùng được không, có nguy hiểm gì với họ không.
- Chỗ cất khi không dùng: món nào cũng có lúc nằm yên, và nó cần một chỗ không vướng.
- Đổi trả và bảo hành: nếu không hợp sau một tuần, bạn có trả lại được không, mất phí gì, ai đến sửa khi hỏng.
- Đường lui: khi chuyển nhà, khi gia đình đông lên hay ít đi, món này còn hợp không.
- An toàn: với đồ dùng điện, gas, nước nóng, pin sạc, tiêu chí an toàn luôn nằm ở nhóm bắt buộc, kể cả khi người bán không nhắc tới.
Mỗi dòng chỉ cần một câu ghi chú. Bảng dài không làm quyết định tốt hơn; bảng đủ những dòng quan trọng mới làm được việc đó.
Khi bảng ra hoà: chọn thế nào cho khỏi hối tiếc
Thường xuyên hơn bạn nghĩ, hai lựa chọn cuối cùng ngang nhau. Đó là tin tốt: nghĩa là cả hai đều đáp ứng nhu cầu, và chọn cái nào bạn cũng không sai nhiều. Đừng cố lập thêm mười tiêu chí mới chỉ để tìm ra người thắng; những tiêu chí thêm vào lúc này thường là thứ chỉ để khoe được đưa ngược trở lại.
Có ba cách phá thế hoà hợp lý. Một là chọn lựa chọn có chi phí sai lầm thấp hơn: dễ đổi trả hơn, bảo hành gần nhà hơn, bán lại dễ hơn. Hai là chọn lựa chọn đơn giản hơn, ít bộ phận dễ hỏng hơn, vì những gì không có thì không thể hỏng. Ba là chờ: nếu chưa gấp, để bảng nằm đó một tuần rồi đọc lại; nhiều khi cảm giác nghiêng về một bên sẽ tự rõ, và đó là thông tin thật về điều bạn coi trọng.
Cuối cùng, giữ lại tờ bảng. Vài tháng sau khi dùng, đọc lại xem tiêu chí nào đúng, tiêu chí nào bạn đã đoán sai. Lần mua sau, bạn sẽ có một trang ghi chép tốt hơn mọi bài quảng cáo, vì nó được viết từ chính kinh nghiệm của nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Có cần lập bảng so sánh cho mọi món đồ không?
Không cần. Bảng đáng làm khi món đồ dùng lâu năm, khó đổi trả, cần lắp đặt hoặc chiếm chỗ cố định trong nhà. Với đồ tiêu dùng rẻ, mau hết, bạn chỉ cần nhớ ba tiêu chí bắt buộc và chọn nhanh.
Nên chấm điểm từ một đến mười hay chỉ ghi hơn, kém?
Với người mua thông thường, ba mức hơn, ngang, kém là đủ và trung thực hơn. Bạn hiếm khi có đủ thông tin để phân biệt những mức điểm sát nhau, nên thang chi tiết chỉ tạo cảm giác chính xác mà không thêm thông tin.
Làm sao biết một tiêu chí là bắt buộc hay chỉ nên có?
Hỏi xem thiếu điểm đó thì bạn có dùng được món đồ không, hay chỉ bất tiện. Nếu không dùng được hoặc không an toàn, đó là bắt buộc. Nếu vẫn dùng được nhưng mất thêm công sức, đó là nên có.
Cả nhà mỗi người muốn một kiểu thì lập bảng thế nào?
Cho mỗi người tự ghi tiêu chí bắt buộc của mình trước, rồi gộp lại và bàn từng dòng. Tiêu chí an toàn và tiêu chí của người dùng nhiều nhất nên được ưu tiên. Thường khi viết ra, mâu thuẫn ít hơn khi chỉ nói miệng.
Có nên dựa vào lời khuyên của nhân viên bán hàng khi lập bảng không?
Nhân viên có thể cho thông tin hữu ích về kích thước, lắp đặt, bảo hành. Nhưng bảng tiêu chí nên được viết trước khi gặp họ, để bạn hỏi theo đề bài của mình thay vì nghe theo thứ tự họ muốn giới thiệu.
Bảng so sánh có thay được việc xem và thử tận tay không?
Không thay được. Bảng giúp bạn biết cần xem gì, còn những điểm như độ ồn, cảm giác cầm nắm, độ khó khi tháo rửa thì nên kiểm trực tiếp nếu có thể, hoặc chọn nơi bán cho đổi trả rõ ràng.