Phao cơ là một van gắn ở đầu ống cấp vào bồn, tự đóng khi mực nước nâng quả phao lên; phao điện là một công tắc bật tắt máy bơm theo mực nước. Hai thứ cùng tên phao nhưng làm hai việc khác nhau, nên câu hỏi chọn loại nào thực ra là câu hỏi nhà bạn cấp nước lên bồn bằng cách nào.
Bài này giải thích nguyên lý từng loại, sơ đồ cấp nước thường gặp ở nhà phố và nhà có bể ngầm, ưu nhược điểm khi dùng thật, các lỗi gây tràn bồn hay cháy bơm, an toàn điện cho phao điện ngoài trời, và cách chọn. Không có tên hãng; thông số dòng điện, điện áp đọc trên sản phẩm.
Phao cơ: chặn nước bằng lực đẩy của nước
Phao cơ gồm một quả phao rỗng hoặc bằng xốp gắn vào cần, đầu kia của cần nối với van ở miệng ống cấp. Khi mực nước trong bồn thấp, quả phao hạ xuống, cần mở van, nước chảy vào. Khi nước dâng, quả phao nổi lên, cần ép van đóng dần cho đến khi kín hẳn.
Phao cơ không dùng điện, nhưng chỉ làm việc khi nước vào bồn có áp lực sẵn, ví dụ nước máy chảy thẳng từ đường ống vào bồn mái, hoặc nước từ máy bơm đẩy lên mà bơm vẫn chạy. Nó không biết bật tắt máy bơm. Nếu bồn được cấp bằng bơm, phao cơ đóng van thì bơm vẫn chạy và đẩy vào một đường ống đã bị chặn, gây quá áp hoặc bơm chạy lâu không ra nước.
Điểm yếu thường gặp của phao cơ là van mòn hoặc kẹt cặn nên đóng không kín, nước rỉ vào liên tục và tràn qua ống tràn. Quả phao thủng thì chìm, van không bao giờ đóng. Cần nối bị cong cũng làm mực đóng van sai.
Phao điện: bật tắt máy bơm theo mực nước
Phao điện, còn gọi là công tắc phao, là một quả phao chứa công tắc bên trong, nối với dây điện. Khi phao nghiêng lên hay xuống theo mực nước, công tắc đóng hoặc ngắt mạch, từ đó bật hoặc tắt máy bơm. Có loại dùng cho bồn trên, tắt bơm khi bồn đầy; có loại dùng cho bể dưới, tắt bơm khi bể cạn để bơm không chạy khô; nhiều loại đảo được hai chế độ bằng cách đấu dây khác nhau.
Cũng có loại phao điện không dùng quả phao mà dùng các que dò mực nước hoặc cảm biến, nối với bộ điều khiển. Nguyên lý chung vẫn là đọc mực nước và điều khiển bơm.
Ưu điểm lớn của phao điện là tự động hoàn toàn: bồn mái vơi thì bơm tự bật, đầy thì tự tắt, không ai phải nhớ bật bơm. Đổi lại, nó là thiết bị điện đặt trong bồn nước hoặc cạnh bồn, ở ngoài trời, nên phải được lắp đặt an toàn và kiểm tra định kỳ.
So hai loại phao
Bảng dưới tóm tắt khác biệt chính. Chi tiết như dòng điện chịu được, kiểu đấu dây cần đọc trên sản phẩm cụ thể.
| Tiêu chí | Phao cơ | Phao điện |
|---|---|---|
| Việc làm | Đóng mở van nước vào bồn | Bật tắt máy bơm |
| Cần điện | Không | Có |
| Dùng khi | Nước vào bồn có áp sẵn | Bồn được cấp bằng máy bơm |
| Chống bơm chạy khô | Không | Có, nếu đặt phao ở bể dưới |
| Lỗi hay gặp | Van đóng không kín, phao thủng | Công tắc kẹt, dây hở, phao vướng |
| Hậu quả khi hỏng | Tràn bồn liên tục | Tràn bồn hoặc bơm chạy khô, cháy bơm |
| Giá mua | Thấp | Cao hơn |
Nhiều nhà dùng cả hai: phao cơ ở bể ngầm nhận nước máy, phao điện ở bồn mái điều khiển bơm, và có khi thêm một phao điện ở bể ngầm để ngắt bơm khi bể cạn. Mỗi phao làm đúng việc của nó ở đúng chỗ. Điều cần tránh là để một bồn chỉ có phao cơ trong khi lại được cấp bằng bơm, hoặc một bơm hút từ bể ngầm mà không có gì ngắt khi bể cạn. Hai cấu hình thiếu này là nguồn gốc của phần lớn các vụ cháy bơm và tràn bồn mà thợ hay gặp.
Các sơ đồ cấp nước thường gặp và phao đi kèm
Tìm sơ đồ giống nhà bạn để biết phao nào cần ở đâu.
- Nước máy đủ áp lên thẳng bồn mái: chỉ cần phao cơ ở miệng ống vào bồn mái.
- Nước máy vào bể ngầm, bơm đẩy lên bồn mái: phao cơ ở bể ngầm để ngắt nước máy khi đầy, phao điện ở bồn mái để tắt bơm khi đầy.
- Như trên nhưng bể ngầm có lúc cạn vì nước máy yếu: thêm phao điện ở bể ngầm để ngắt bơm khi cạn, tránh bơm chạy khô.
- Nước giếng khoan bơm lên bồn: phao điện ở bồn để tắt bơm; nếu giếng có lúc cạn, cân nhắc bơm có chức năng chống chạy khô.
- Nhà có bơm tăng áp sau bồn mái: phao điện ở bồn mái có thể dùng để ngắt bơm tăng áp khi bồn cạn, bảo vệ bơm tăng áp.
- Nhà thuê ở tầng trên, không tự lắp được: hỏi chủ nhà sơ đồ hiện có, để biết khi tràn hay mất nước thì kiểm tra ở đâu.
Nếu không chắc nhà mình thuộc sơ đồ nào, lên mái nhìn đường ống vào bồn và xuống bể ngầm xem có bơm không. Ghi lại bằng ảnh để khi gọi thợ có thể mô tả chính xác.
An toàn điện cho phao điện và máy bơm
Phao điện có dây điện nối từ trong bồn ra tới máy bơm hoặc tủ điều khiển, thường chạy qua mái, nơi nắng mưa trực tiếp. Dây phải là loại chịu nước, chịu nắng phù hợp, đi trong ống bảo vệ ở đoạn lộ thiên, mối nối dây phải nằm trong hộp kín nước, không quấn băng dính để ngoài trời. Lỗ dây đi vào bồn nên được bịt kín để nước mưa và côn trùng không vào bồn.
Công tắc trong phao chỉ chịu được dòng điện nhất định. Với máy bơm công suất lớn, thợ thường cho phao điều khiển một khởi động từ hoặc rơ le thay vì để phao đóng ngắt trực tiếp dòng của bơm. Đấu sai kiểu này làm tiếp điểm trong phao nhanh cháy, phao dính ở trạng thái bật và bơm chạy mãi.
Máy bơm và mạch phao phải nằm trên đường điện có aptomat chống giật, vỏ bơm có tiếp địa. Việc đấu điện để thợ điện có chuyên môn làm. Trước khi mở nắp bồn có phao điện để kiểm tra hay vệ sinh bồn, ngắt aptomat của bơm trước. Không đứng trên mái ướt khi tay đang cầm dây điện.
Lỗi hay gặp và dấu hiệu nhận biết
Nước tràn qua ống tràn trên mái. Với phao cơ, van đóng không kín hoặc quả phao thủng. Với phao điện, công tắc kẹt ở trạng thái bật hoặc phao bị vướng vào thành bồn, ống, dây. Nghe thấy tiếng nước chảy xuống máng xối vào lúc không ai dùng nước là dấu hiệu nên lên kiểm tra.
Bơm chạy lâu mà bồn không đầy. Bể dưới đã cạn, đường hút bị hở khí, hoặc phao ở bể dưới không ngắt. Bơm chạy khô lâu có thể nóng và hỏng. Ngắt điện bơm, kiểm tra bể dưới và gọi thợ nếu không tìm ra nguyên nhân.
Bơm bật tắt liên tục. Phao điện treo ở vị trí có khoảng chênh bật tắt quá hẹp, hoặc nước bồn bị sóng khi bơm đẩy vào làm phao chao. Thợ có thể chỉnh độ dài dây treo phao để tăng khoảng chênh.
Bồn cạn nhưng bơm không chạy. Kiểm tra aptomat, nguồn điện, rồi kiểm tra phao có bị kẹt ở vị trí ngắt không. Nếu phao ổn mà bơm không chạy, có thể là bơm hoặc khởi động từ có vấn đề.
Lắp đặt và vị trí treo phao
Phao cơ cần được lắp sao cho quả phao di chuyển tự do, không chạm thành bồn, không vướng ống tràn hay ống hút. Mực đóng van nên thấp hơn miệng ống tràn một khoảng để van có thời gian đóng hẳn trước khi nước chạm ống tràn. Nhiều phao cơ có vít hoặc khớp chỉnh độ cao; thợ chỉnh xong nên chỉ cho bạn biết vị trí đó.
Phao điện kiểu quả treo bằng dây cần được treo với chiều dài dây phù hợp: dây dài thì khoảng chênh giữa mực bật và mực tắt lớn, bơm bật ít lần hơn; dây ngắn thì bơm bật tắt dày. Dây được cố định bằng kẹp hoặc đối trọng theo hướng dẫn, không buộc tạm vào ống. Phao nên đặt xa miệng ống bơm đẩy vào, vì dòng nước xối trực tiếp làm phao chao và đóng ngắt sai.
Với bể ngầm, phao chống cạn phải treo cao hơn miệng ống hút của bơm một khoảng an toàn, để bơm tắt trước khi hút phải không khí hoặc cặn đáy bể. Sau khi lắp, nên thử bằng cách xả bớt nước để xem phao bật tắt bơm đúng mực mong muốn, thay vì đợi đến lúc có sự cố mới biết.
Chi phí nói tương đối và cách chọn
Phao cơ rẻ, dễ thay, không tốn điện; chi phí chủ yếu là thay van hoặc quả phao khi hỏng. Phao điện đắt hơn khi mua, cần công thợ điện, có thể cần thêm khởi động từ cho bơm lớn. Bù lại, nó bảo vệ máy bơm khỏi chạy khô và giúp không ai phải nhớ bật tắt bơm, vốn là khoản tiết kiệm khó tính thành tiền nhưng rất thật: một lần cháy bơm hay một đêm tràn bồn có thể tốn hơn khoản chênh nhiều lần.
Khi chọn, bắt đầu từ sơ đồ cấp nước của nhà mình rồi đặt phao vào đúng vị trí, thay vì chọn một loại cho mọi chỗ. Với phao cơ, chọn van có kích thước hợp với ống cấp và áp lực nước nhà bạn. Với phao điện, chọn loại có dòng chịu được phù hợp với bơm, hoặc hỏi thợ về khởi động từ.
Dù chọn loại nào, ống tràn của bồn phải thông và dẫn nước ra chỗ không gây hại, để nếu phao hỏng thì nước tràn có đường thoát chứ không chảy vào trần nhà hay tường.
Câu hỏi thường gặp
Có thể chỉ dùng phao cơ cho bồn được cấp bằng máy bơm không?
Không nên. Phao cơ đóng van nhưng không tắt bơm, nên bơm vẫn chạy và đẩy vào đường ống đã bị chặn. Bơm có thể quá nóng hoặc đường ống chịu áp lực cao. Với bồn cấp bằng bơm, cần phao điện hoặc bộ điều khiển mực nước để tắt bơm khi bồn đầy.
Phao điện đặt ở bể dưới để làm gì?
Phao điện ở bể dưới thường được đấu để ngắt bơm khi mực nước bể dưới xuống thấp, tránh bơm hút không khí và chạy khô. Đây là lớp bảo vệ quan trọng cho nhà có nước máy vào bể ngầm không đều, hay có lúc mất nước.
Vì sao bồn nước mái bị tràn vào ban đêm?
Ban đêm ít người dùng nước, áp lực nước máy thường cao hơn, phao cơ đóng không kín sẽ để nước rỉ vào và tràn. Với phao điện, công tắc kẹt cũng gây tràn. Kiểm tra van phao, quả phao, và nghe tiếng nước chảy ở ống tràn vào lúc yên tĩnh.
Phao điện có nguy hiểm khi nằm trong bồn nước uống không?
Phao điện dùng cho bồn nước được thiết kế kín, nhưng cần chọn loại dành cho nước sinh hoạt, lắp đúng hướng dẫn, dây đi kín và mạch có aptomat chống giật. Kiểm tra vỏ phao khi vệ sinh bồn; vỏ nứt hay dây hở thì thay ngay và ngắt điện trước khi chạm vào.
Bao lâu nên kiểm tra phao một lần?
Nên nhìn qua phao mỗi lần vệ sinh bồn và sau những đợt mưa bão. Ngoài ra, chú ý các dấu hiệu như nước tràn, bơm chạy lâu, bơm bật tắt liên tục để kiểm tra sớm. Lịch cụ thể phụ thuộc chất lượng nước và tần suất bơm chạy ở nhà bạn.
Tự thay phao cơ có được không?
Thay phao cơ là việc cơ học, nhiều người tự làm được nếu khoá được van cấp và lên mái an toàn. Hãy đi lên mái khi khô ráo, có người giữ thang, không làm khi trời mưa hay gió lớn. Phao điện liên quan tới đấu điện nên để thợ điện có chuyên môn làm.