Người nhà tự chăm cho người bệnh sự thân thuộc, cho gia đình thông tin trực tiếp từ bác sĩ và không phải giao người thân cho người lạ; thuê người nuôi bệnh giúp gia đình giữ được sức khoẻ, công việc và nhịp sống khi đợt nằm viện kéo dài, đổi lại phải chấp nhận rủi ro về chất lượng và sự tin cậy. Với đợt nằm viện ngắn, nhiều nhà tự lo được; với đợt dài hoặc người bệnh cần trợ giúp nhiều, cách bền vững thường là chia ca.
Bài viết không bàn chuyện điều trị. Mọi việc liên quan thuốc, dịch truyền, máy móc là việc của nhân viên y tế, cả người nhà lẫn người thuê đều không được tự ý. Ở đây chỉ so hai cách tổ chức việc chăm sóc hằng ngày: ăn uống, vệ sinh, xoay trở, đi lại, trông chừng và báo cho nhân viên y tế khi có điều bất thường.
Người nuôi bệnh làm gì và không làm gì
Trong bệnh viện ở Việt Nam, người chăm bệnh, dù là người nhà hay người thuê, thường đảm nhận phần chăm sóc sinh hoạt: cho ăn uống theo chế độ khoa dặn, giúp vệ sinh cá nhân, thay bỉm, lau người, hỗ trợ xoay trở chống loét, dìu đi lại, đưa đi làm xét nghiệm hoặc chụp chiếu khi được yêu cầu, và để ý những thay đổi của người bệnh để báo điều dưỡng.
Những việc không thuộc phần người chăm: tự ý cho uống thêm thuốc mang từ nhà, điều chỉnh tốc độ dịch truyền, tháo lắp ống, chỉnh máy theo dõi. Nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng trong những đêm dài thiếu người, ranh giới này dễ bị vượt qua với ý tốt. Khi thấy dịch truyền chảy bất thường, máy báo động, người bệnh khó thở, việc đúng là gọi ngay điều dưỡng trực.
Mỗi bệnh viện, mỗi khoa có quy định riêng về số người nhà được ở lại, giờ vào thăm, việc có cho người chăm thuê làm việc trong khoa hay không. Hỏi điều dưỡng của khoa ngay từ ngày đầu, trước khi sắp xếp người, để tránh bị mời ra ngoài lúc nửa đêm.
So hai cách theo những điều gia đình lo nhất
Mức độ thực tế tuỳ người bệnh, người chăm và từng bệnh viện; bảng chỉ tóm xu hướng hay gặp.
| Tiêu chí | Người nhà tự chăm | Thuê người nuôi bệnh |
|---|---|---|
| Sự thân thuộc với người bệnh | Cao, người bệnh dễ chịu, dễ nói ra nhu cầu | Cần thời gian làm quen; một số người bệnh ngại |
| Nắm thông tin điều trị | Trực tiếp nghe bác sĩ, điều dưỡng | Qua người chăm, dễ thiếu hoặc lệch |
| Kỹ năng xoay trở, vệ sinh | Tuỳ người, nhiều người lần đầu làm | Người có kinh nghiệm thường thạo hơn |
| Sức khoẻ và công việc của gia đình | Hao mòn nhanh khi kéo dài | Gia đình giữ được nhịp sống |
| Chi phí | Không trả công, nhưng có thể mất thu nhập | Trả công theo ngày hoặc theo ca |
| Độ tin cậy | Cao | Không đều; phụ thuộc người cụ thể |
Dòng nắm thông tin điều trị quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Những quyết định như mổ hay không, chuyển viện, ký cam kết đều cần người nhà. Vì vậy, kể cả khi thuê người chăm toàn thời gian, gia đình vẫn nên có mặt vào giờ bác sĩ đi buồng hoặc ít nhất giữ liên lạc thường xuyên với khoa.
Người nhà tự chăm: điều được và điều phải trả giá
Người bệnh yên lòng hơn. Đặc biệt với người già, người lẫn, trẻ em, có người thân bên cạnh giúp họ bớt hoảng sợ trong môi trường lạ. Người nhà cũng hiểu thói quen ăn uống, cách nói chuyện, biết lúc nào người bệnh khó chịu dù không nói ra.
Người chăm kiệt sức nhanh. Ngủ trên ghế, trên chiếu dưới gầm giường, ăn uống thất thường, căng thẳng kéo dài. Nhiều người chăm đổ bệnh sau đợt nằm viện của người thân. Đây không phải chuyện yếu đuối mà là giới hạn thật của cơ thể.
Ảnh hưởng công việc và con nhỏ ở nhà. Nghỉ làm dài ngày, con cái ở nhà thiếu người. Khi chỉ một người trong gia đình gánh hết, áp lực dễ biến thành căng thẳng giữa anh chị em.
Lần đầu làm dễ lúng túng. Xoay trở người nặng, thay ga khi người bệnh nằm, vệ sinh cho người không tự đi được cần kỹ thuật. Hỏi điều dưỡng hướng dẫn ngay từ đầu; làm sai có thể gây đau, gây trầy xước hoặc chính người chăm bị đau lưng.
Thuê người nuôi bệnh: điều được và rủi ro cần lường
Kinh nghiệm thực hành. Người làm nghề lâu thường thạo xoay trở, vệ sinh, biết cách nói chuyện với điều dưỡng, quen nhịp của khoa. Với người bệnh nằm lâu, phần kỹ năng này giúp giảm nguy cơ loét tì đè và té ngã.
Gia đình giữ được sức. Người nhà có thể đi làm, ngủ một giấc tử tế, chăm con ở nhà, và vào viện ở những giờ quan trọng với tinh thần tốt hơn.
Chất lượng không đều. Người chăm có thể đến từ nhiều nguồn: người quen giới thiệu, nhóm người chăm quanh viện, đơn vị cung cấp dịch vụ. Mức độ tận tâm, sạch sẽ, trung thực khác nhau nhiều. Gặp trực tiếp, hỏi kinh nghiệm, quan sát vài giờ đầu là việc không nên bỏ.
Rủi ro về tài sản và thông tin. Không để tiền mặt nhiều, giấy tờ quan trọng, điện thoại đã mở khoá ở chỗ người chăm dễ lấy. Giấy tờ khám chữa bệnh và thẻ bảo hiểm y tế nên do người nhà giữ, chỉ đưa khi cần.
Ranh giới chuyên môn. Một số người chăm lâu năm tự tin làm cả những việc thuộc nhân viên y tế. Dặn rõ từ đầu những việc không được làm, và nói chuyện với điều dưỡng nếu thấy vượt ranh giới.
Chọn người chăm thuê: gặp, hỏi và thử
Trang AI Bệnh Viện có bài riêng về tiêu chí chọn người chăm; ở đây chỉ tóm những bước tối thiểu trước khi giao người thân:
- Gặp trực tiếp, không chỉ nói chuyện qua điện thoại; nhìn cách người đó chào người bệnh, cách nói chuyện, độ sạch sẽ.
- Hỏi đã chăm loại người bệnh nào: người già nằm lâu, sau mổ, người lẫn. Kinh nghiệm phù hợp quan trọng hơn số năm làm nghề.
- Hỏi người giới thiệu hoặc điều dưỡng trong khoa có biết người này không.
- Thoả thuận rõ việc làm, giờ giấc, tiền công, giờ nghỉ và ăn uống của người chăm.
- Cho làm thử một ca có người nhà ở cùng, quan sát cách xoay trở, cho ăn, vệ sinh.
- Giữ thông tin liên lạc và giấy tờ tuỳ thân của người chăm theo cách hai bên đồng ý, để khi cần còn liên hệ được.
Nếu người bệnh tỏ ra sợ hãi, im lặng bất thường hay khó chịu mỗi khi người chăm lại gần, đừng gạt đi. Đổi người khi còn sớm luôn dễ hơn để mọi chuyện kéo dài.
Chi phí nói tương đối
Tự chăm không mất tiền công, nhưng không phải miễn phí. Người ở lại viện thường phải nghỉ làm hoặc làm việc từ xa trong điều kiện khó, phải ăn uống bên ngoài, đi lại nhiều lần mỗi ngày. Với gia đình mà người chăm là lao động chính, phần thu nhập mất đi có khi lớn hơn tiền thuê người.
Thuê người chăm tính theo ngày, theo ca hoặc theo tuần, mức công phụ thuộc vùng, bệnh viện, mức độ nặng của người bệnh và ca ngày hay ca đêm. Ngoài tiền công, thường có thêm khoản ăn uống cho người chăm, và các ngày lễ Tết có thể cao hơn. Hỏi trọn gói trước để tránh phát sinh.
Nhiều gia đình thấy chia ca là cách cân đối được chi phí: chỉ thuê phần nặng nhất, phần còn lại anh chị em góp người. Điều cần làm là nói chuyện tiền bạc rõ ràng ngay từ đầu, ai góp người, ai góp tiền, để tránh để lại khúc mắc sau khi người bệnh ra viện.
Chia ca: cách nhiều gia đình chọn khi nằm viện dài
Kết hợp người nhà và người thuê thường cân bằng được cả hai phía. Một cách sắp xếp hay gặp:
- Họp ngắn cả nhà, liệt kê ai có thể vào viện giờ nào trong tuần; đừng để một người tự gánh rồi mới than.
- Người nhà giữ khung giờ bác sĩ đi buồng và giờ làm thủ tục, để nắm thông tin và ký giấy tờ.
- Thuê người chăm cho ca đêm hoặc ca dài, là phần hao sức nhất.
- Lập một tờ ghi chú chung ở đầu giường: thuốc người bệnh đang dùng do khoa phát, chế độ ăn, dị ứng, thói quen, số người cần gọi theo thứ tự.
- Mỗi lần đổi ca, bàn giao trực tiếp hoặc qua tin nhắn: ăn uống, đi vệ sinh, giấc ngủ, điều gì bất thường, điều dưỡng đã dặn gì.
- Sau vài ngày, cả nhà rà lại: người bệnh có thoải mái với người chăm không, người nhà có còn chịu được lịch không, điều chỉnh tiếp.
Trang AI Bệnh Viện có bài hướng dẫn lập lịch chia ca chi tiết hơn. Điều cốt lõi là không để thông tin về người bệnh bị rơi giữa các ca, vì đó là lúc dễ xảy ra sai sót như ăn nhầm món kiêng hay bỏ sót một dấu hiệu cần báo.
Tự hỏi trước khi quyết định
Mấy câu hỏi giúp cả nhà nói chuyện cụ thể thay vì chỉ cảm thấy áy náy:
- Đợt nằm viện dự kiến kéo dài bao lâu, và người bệnh cần trợ giúp ở mức nào: tự đi lại được, cần dìu, hay nằm một chỗ?
- Trong nhà có mấy người có thể vào viện, mỗi người được bao nhiêu giờ mỗi tuần mà không mất việc, không bỏ con nhỏ?
- Người bệnh có ngại người lạ chăm sóc phần riêng tư không, nhất là khác giới?
- Khoa điều trị có cho phép người chăm thuê ở lại không, quy định số người ở lại thế nào?
- Sức khoẻ của người định ở lại chăm thế nào, họ có bệnh mạn tính cần nghỉ ngơi đều đặn không?
Áy náy khi thuê người chăm là cảm giác rất phổ biến trong các gia đình Việt, nhất là với bố mẹ già. Nhưng một người chăm kiệt sức, cáu gắt, đổ bệnh thì không giúp người bệnh hơn. Chọn cách giữ được sức cho cả nhà cũng là một cách chăm sóc người bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Người chăm thuê có được cho người bệnh uống thuốc không?
Chỉ đưa thuốc mà nhân viên y tế đã phát và dặn giờ uống, đúng như hướng dẫn. Không tự ý cho thêm thuốc mang từ nhà, không thay đổi liều. Mọi thắc mắc về thuốc cần hỏi điều dưỡng hoặc bác sĩ của khoa.
Thuê người chăm theo ngày hay theo ca thì hợp hơn?
Tuỳ nhu cầu. Theo ca, nhất là ca đêm, hợp khi người nhà còn trông được ban ngày. Theo ngày hợp khi cả nhà đều đi làm. Thoả thuận rõ giờ bắt đầu, kết thúc, giờ nghỉ, ăn uống của người chăm để tránh hiểu lầm.
Làm sao biết người chăm thuê có tận tâm không?
Quan sát người bệnh: có sạch sẽ, có được xoay trở, có ăn đủ không, có tỏ ra sợ hay khó chịu khi người chăm lại gần không. Hỏi thêm điều dưỡng trong khoa, họ thấy người chăm làm việc hằng ngày. Ghé vào những giờ không báo trước.
Bệnh viện có cho người nhà ở lại qua đêm không?
Mỗi viện và mỗi khoa có quy định riêng, thường giới hạn số người ở lại cho mỗi người bệnh và có khoa không cho ở lại, như khu hồi sức. Hỏi điều dưỡng của khoa ngay khi nhập viện.
Người chăm bị kiệt sức thì nên làm gì?
Coi đó là tín hiệu phải đổi cách, không phải cố thêm. Xin anh chị em chia ca, thuê người cho ca đêm, về nhà ngủ một đêm trọn. Nếu có dấu hiệu sức khoẻ của chính mình như mất ngủ kéo dài, đau ngực, chóng mặt, hãy đi khám.
Có cần làm giấy tờ khi thuê người nuôi bệnh không?
Nên có vài dòng thoả thuận bằng tin nhắn hoặc giấy tay: thời gian, công việc, tiền công, cách thanh toán, những việc không được làm. Nếu thuê qua đơn vị cung cấp dịch vụ, đọc kỹ điều khoản về trách nhiệm khi có sự cố.