R32 và R410A là hai loại môi chất lạnh phổ biến trong điều hoà gia đình hiện nay; cả hai đều không phá huỷ tầng ô-dôn như R22 đời cũ, nhưng R32 có tiềm năng làm nóng lên toàn cầu thấp hơn đáng kể và thường cần lượng nạp ít hơn, đổi lại nó thuộc nhóm cháy nhẹ nên thợ phải làm đúng quy trình hơn. Với người mua, loại gas không phải là tiêu chí để chọn máy lên trên hết; điều quan trọng hơn là máy được thiết kế cho loại gas nào thì suốt đời chỉ dùng loại đó, và thợ của bạn có dụng cụ, kinh nghiệm với nó.
Bài này so theo loại môi chất, không theo hãng. Các con số kỹ thuật chỉ nêu ở mức nguyên lý và xu hướng thường được công bố; giá trị chính xác của một máy cụ thể ghi trên tem nhãn dàn nóng và tài liệu của nhà sản xuất. Quy định về việc loại bỏ dần các chất làm lạnh thay đổi theo thời gian, cần kiểm văn bản hiện hành khi cần căn cứ.
Môi chất lạnh làm gì trong điều hoà
Điều hoà không tạo ra hơi lạnh, nó chuyển nhiệt từ trong phòng ra ngoài trời. Môi chất lạnh (người ta quen gọi là gas) là chất chạy vòng kín trong ống đồng: ở dàn lạnh trong phòng, nó bay hơi và hút nhiệt của không khí; ở dàn nóng ngoài trời, máy nén ép nó lên áp suất cao, nó ngưng tụ và thải nhiệt ra ngoài. Vòng này lặp lại liên tục khi máy chạy.
Mỗi loại môi chất có nhiệt độ sôi, áp suất làm việc, khả năng mang nhiệt khác nhau. Vì vậy máy nén, van tiết lưu, đường kính ống, loại dầu bôi trơn trong máy đều được thiết kế cho một loại gas cụ thể. Đây là lý do một chiếc máy không thể "đổi gas" tuỳ ý: thay chất chạy trong ống mà giữ nguyên phần cứng thì máy có thể chạy kém, hỏng máy nén hoặc không an toàn.
Trong điều hoà ở nhà, ba cái tên bạn hay nghe là R22, R410A và R32. R22 là thế hệ cũ, R410A từng là lựa chọn thay thế phổ biến, còn R32 xuất hiện ngày càng nhiều ở máy mới. Tem nhãn trên dàn nóng ghi rõ máy dùng loại nào và khối lượng nạp bao nhiêu.
R22: vì sao đang dần biến mất
Chất có hại cho tầng ô-dôn. R22 thuộc nhóm HCFC, có chứa clo, nên khi thoát ra khí quyển góp phần làm suy giảm tầng ô-dôn. Theo các cam kết quốc tế về bảo vệ tầng ô-dôn, nhóm chất này bị cắt giảm dần qua nhiều năm.
Máy mới hầu như không còn dùng. Hệ quả là điều hoà gia đình bán mới hiện nay gần như đã chuyển sang các loại khác. Máy R22 còn gặp chủ yếu ở nhà có điều hoà đã dùng lâu hoặc ở chợ đồ cũ.
Sửa chữa, nạp thêm ngày càng khó. Nguồn R22 thu hẹp theo lộ trình cắt giảm, nên chi phí nạp và độ sẵn có tuỳ thời điểm. Máy R22 không thể chuyển sang R32 hay R410A bằng cách nạp gas khác, vì khác áp suất và dầu bôi trơn.
Ý nghĩa với người mua. Nếu đang cân nhắc mua máy cũ hoặc giữ máy cũ, loại gas R22 là một yếu tố cần tính vào chi phí sửa chữa về sau. Với máy mới, câu hỏi thực tế chỉ còn là R32 hay R410A.
R410A: ưu và nhược
Không phá huỷ tầng ô-dôn. R410A là hỗn hợp hai chất thuộc nhóm HFC (trong đó có chính R32), không chứa clo, nên không góp phần làm suy giảm tầng ô-dôn. Đây là lý do nó từng thay thế R22 rộng rãi.
Không cháy trong điều kiện thông thường. R410A được xếp vào nhóm không cháy, nên quy trình lắp đặt, sửa chữa ít ràng buộc về nguồn lửa hơn so với R32. Thợ lâu năm thường rất quen với loại gas này.
Tiềm năng làm nóng lên toàn cầu cao. Nhược điểm lớn của R410A là chỉ số tiềm năng làm nóng lên toàn cầu cao, tức nếu thoát ra khí quyển thì tác động lên khí hậu mạnh hơn nhiều so với cùng lượng CO2. Các cam kết quốc tế mới hướng tới việc giảm dần nhóm HFC có chỉ số cao.
Là hỗn hợp nên nạp phải đúng cách. Vì là hỗn hợp, R410A cần được nạp theo cách thợ được hướng dẫn (thường ở thể lỏng) để giữ đúng tỉ lệ thành phần. Khi máy rò, việc nạp bổ sung nên theo khuyến cáo của nhà sản xuất; có trường hợp thợ khuyên xả hết và nạp lại.
R32: ưu và nhược
Tác động khí hậu thấp hơn R410A. R32 là một chất đơn, chỉ số tiềm năng làm nóng lên toàn cầu thường được nêu ở mức chỉ khoảng một phần ba so với R410A. Nó cũng không phá huỷ tầng ô-dôn.
Mang nhiệt tốt, lượng nạp thường ít hơn. Tính chất nhiệt của R32 cho phép máy dùng lượng gas ít hơn cho cùng công suất làm lạnh, với thiết kế phù hợp. Mức hiệu suất cụ thể của một máy vẫn phụ thuộc thiết kế tổng thể, không chỉ vì loại gas.
Thuộc nhóm cháy nhẹ. R32 được xếp vào nhóm cháy nhẹ: trong điều kiện thường khó bắt lửa, nhưng nồng độ đủ cao gặp nguồn lửa mạnh vẫn có thể cháy. Vì vậy thợ phải xả hết gas và thông gió trước khi hàn, không hút thuốc, không dùng lửa gần chỗ làm, dùng dụng cụ phù hợp.
Nạp bổ sung đơn giản hơn về thành phần. Là chất đơn nên khi rò rồi nạp thêm, không có chuyện lệch tỉ lệ hỗn hợp như R410A. Dù vậy, nguyên tắc vẫn là tìm và sửa chỗ rò trước khi nạp, không nạp thêm cho xong.
So ba loại môi chất ở mức nguyên lý
Bảng dưới tóm tắt xu hướng chung theo loại. Không dùng bảng này để kết luận máy nào mát hơn hay tốn điện hơn; điều đó phụ thuộc thiết kế cả máy.
| Tiêu chí | R22 | R410A | R32 |
|---|---|---|---|
| Nhóm chất | HCFC | Hỗn hợp HFC | HFC đơn chất |
| Ảnh hưởng tầng ô-dôn | Có | Không | Không |
| Tác động khí hậu nếu rò | Cao | Cao | Thấp hơn R410A đáng kể |
| Tính cháy | Không cháy | Không cháy | Cháy nhẹ, cần quy trình riêng |
| Áp suất làm việc | Thấp hơn hai loại kia | Cao | Cao, tương đương hoặc nhỉnh hơn R410A |
| Tình trạng ở máy mới | Hầu như không còn | Vẫn có | Ngày càng phổ biến |
Điểm cần nhớ từ bảng: R410A và R32 đều làm việc ở áp suất cao hơn R22, nên ống đồng, mối nối, dụng cụ đo phải phù hợp. Thợ dùng đồng hồ, ống nạp của đời R22 cho máy mới là dấu hiệu không ổn.
Người dùng cần làm gì với thông tin này
Bạn không cần thành thợ điện lạnh, chỉ cần vài thói quen:
- Đọc tem nhãn dàn nóng để biết máy nhà mình dùng loại gas nào; chụp ảnh tem lưu lại, khi gọi thợ báo luôn.
- Không bao giờ đồng ý nạp loại gas khác với loại ghi trên tem, kể cả khi được bảo là "tương đương" hay "mát hơn".
- Khi thợ báo thiếu gas, hỏi chỗ rò ở đâu và đã sửa chưa; máy kín thì không tự hao gas theo thời gian như xăng xe.
- Với máy R32, quan sát thợ có xả hết gas, thông gió trước khi hàn không; không để thợ hàn khi còn gas trong ống.
- Khi lắp mới, yêu cầu hút chân không đường ống, thử kín, và ghi lượng gas nạp thêm (nếu ống dài hơn mức nạp sẵn).
- Khi bỏ máy cũ, nhờ thợ thu hồi gas đúng cách thay vì xả ra không khí.
Những việc trên áp dụng cho mọi loại gas. Nạp gas, hàn ống, tháo lắp máy là việc của thợ có chuyên môn và dụng cụ phù hợp; chủ nhà không tự làm.
Những hiểu lầm hay gặp về gas điều hoà
"Gas mới mát hơn gas cũ". Độ mát là kết quả của cả hệ thống: công suất, dàn trao đổi nhiệt, máy nén, lắp đặt và phòng. Đổi loại gas không tự làm một chiếc máy mát hơn; một máy thiết kế tốt cho R410A có thể mát không kém một máy R32.
"Thiếu gas thì máy kêu to". Tiếng kêu có nhiều nguyên nhân: quạt bẩn, giá đỡ lỏng, máy nén có vấn đề. Thiếu gas thường biểu hiện ở việc máy kém lạnh, dàn lạnh có thể đóng tuyết, ống đồng ở dàn nóng có hiện tượng khác thường. Chỉ thợ đo áp suất mới kết luận được.
"Gas điều hoà rò ra là ngộ độc". Ở lượng nạp của điều hoà gia đình, rò gas trong phòng thông thoáng hiếm khi gây ngộ độc cấp; rủi ro lớn hơn là máy hỏng, tác động môi trường và với R32 là khả năng cháy khi gặp lửa mạnh ở nồng độ cao. Ngửi thấy mùi lạ, máy kêu xì thì tắt máy, mở cửa thông gió, không bật lửa và gọi thợ.
"Máy R32 không được lắp ở phòng nhỏ". Tiêu chuẩn an toàn có tính đến lượng gas nạp và diện tích phòng; nhà sản xuất ghi điều kiện lắp trong tài liệu. Với điều hoà gia đình thông thường, điều kiện này thường được đáp ứng, nhưng thợ nên đọc tài liệu chứ không đoán.
Có nên chọn máy theo loại gas không
Khi so hai máy mới, loại gas là một thông tin đáng biết nhưng hiếm khi là tiêu chí quyết định. Những điều ảnh hưởng trực tiếp tới trải nghiệm của bạn là công suất có hợp phòng không, hiệu suất năng lượng ghi trên tem nhãn, độ ồn, chế độ bảo hành và chất lượng lắp đặt. Một máy R32 lắp ẩu vẫn kém hơn một máy R410A lắp chuẩn.
Tuy vậy, có ba lý do khiến R32 đáng được ưu tiên khi các yếu tố khác tương đương. Thứ nhất, tác động khí hậu thấp hơn nếu gas thoát ra, điều gần như chắc chắn xảy ra ở mức nào đó trong đời máy hoặc khi thải bỏ. Thứ hai, xu hướng quy định quốc tế là giảm dần các chất có chỉ số cao như R410A, nên về lâu dài nguồn cung và chi phí nạp R410A có thể biến động. Thứ ba, máy mới ngày càng dùng R32, nên thợ và phụ tùng cũng theo đó phổ biến hơn.
Ví dụ giả định: bạn ở Thanh Hoá, phân vân giữa hai máy cùng công suất, một dùng R32, một dùng R410A, hiệu suất trên tem gần bằng nhau, bảo hành như nhau. Trong trường hợp đó, chọn R32 là hợp lý. Nhưng nếu máy R410A có hiệu suất tốt hơn rõ rệt, bảo hành dài hơn và thợ quen ở gần nhà, cán cân có thể nghiêng ngược lại.
Câu hỏi thường gặp
Gas R32 có nguy hiểm khi dùng điều hoà trong phòng ngủ không?
Trong vận hành bình thường, gas nằm kín trong ống và không tiếp xúc với người. R32 thuộc nhóm cháy nhẹ, khó bắt lửa ở điều kiện thường; rủi ro chủ yếu nằm ở khâu lắp đặt, sửa chữa có hàn. Máy được thiết kế và lắp theo đúng tiêu chuẩn cho R32 thì việc dùng hằng ngày không có gì khác.
Máy đang dùng R22 có nạp gas R32 được không?
Không. Hai loại khác áp suất làm việc, khác dầu bôi trơn và khác thiết kế máy nén, van. Nạp gas khác loại có thể làm máy chạy kém, hỏng máy nén hoặc mất an toàn. Máy R22 chỉ nạp R22; nếu khó sửa, cân nhắc thay máy mới.
Thợ nói điều hoà mỗi năm phải nạp gas một lần có đúng không?
Không đúng với máy lắp và hoạt động bình thường. Hệ thống kín không tự hao gas theo thời gian. Nếu máy thiếu gas thì có chỗ rò, cần tìm và sửa chỗ rò trước. Nạp định kỳ mà không sửa rò là tốn tiền và xả thêm gas ra môi trường.
Làm sao biết điều hoà nhà mình dùng gas gì?
Xem tem nhãn trên dàn nóng hoặc dàn lạnh, thường có dòng ghi loại môi chất (R32, R410A hoặc R22) và khối lượng nạp. Tài liệu hướng dẫn đi kèm máy cũng ghi. Nếu tem mờ, thợ có thể tra theo mã máy.
Máy dùng R32 có mát hơn máy dùng R410A không?
Không nên so như vậy. Độ mát phụ thuộc công suất, thiết kế dàn trao đổi nhiệt, máy nén và cách lắp đặt. R32 có tính chất nhiệt thuận lợi, nhưng một máy cụ thể mát hay không, tốn điện hay không phải nhìn hiệu suất ghi trên tem nhãn và trải nghiệm thực tế.
Khi thay điều hoà cũ, gas trong máy cũ đi đâu?
Lý tưởng là thợ thu hồi gas bằng máy thu hồi chuyên dụng trước khi tháo, rồi chuyển cho nơi xử lý hoặc tái chế. Xả thẳng ra không khí gây hại cho tầng ô-dôn (với R22) và cho khí hậu. Bạn có thể hỏi thợ cách họ xử lý gas trước khi thuê.